Bəşəriyyət tarixində məkanların mühafizəsi, sərhədlərin toxunulmazlığı və dövlətçiliyin qorunması həmişə ən nəhəng mühəndislik layihələrinin yaranmasına təkan verib. Hər dəfə qədim istehkamlar və müdafiə sistemləri xatırlananda, şübhəsiz ki, bəşər övladının xəyalına ilk gələn məşhur Böyük Çin səddi olur. Uzunluğu minlərlə kilometrə çatan, sıldırım dağları və səhra qoyunlarını aşan bu möhtəşəm abidə insan əməyinin, iradəsinin və hərbi strategiyasının simvolu kimi qəbul edilir.

Lakin çoxları bilmir ki, “Çıraqqala-Şabran” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun ərazisinə daxil olan, Azərbaycan torpaqlarında – Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərindən Xəzər dənizinə qədər uzanan, miqyasına, elmi-mühəndislik həllərinə və tarixi əhəmiyyətinə görə Çin səddindən heç də geri qalmayan dünya əhəmiyyətli nadir bir müdafiə sistemi – Gilgilçay səddi mövcuddur.

Bu iki qədim abidə arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri araşdırmaq təkcə memarlıq baxımından deyil, həm də qədim sivilizasiyaların geostrateji düşüncə tərzi baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.

Həm Çin səddinin, həm də Gilgilçay səddinin inşasının arxasında duran əsas səbəb eynidir: oturaq sivilizasiyaları və şəhər mədəniyyətlərini Şimaldan gələn köçəri tayfaların dağıdıcı basqınlarından qorumaq.

• Çin səddi eramızdan əvvəl III əsrdən başlayaraq Çin imperatorluqlarını (xüsusilə Sin və Min sülalələri dövründə) şimaldan gələn hun, monqol və digər köçəri tayfa birləşmələrindən qorumaq üçün tikilmişdi.
• Gilgilçay səddi isə  əsasən V-VI əsrlərdə Sasani imperiyası dövründə, şimaldan – Dərbənd keçidindən Qafqaz Albaniyası ərazisinə və İran torpaqlarına soxulmağa çalışan xəzər, hun, sabir və digər türk tayfalarının qarşısını almaq məqsədilə ucaldılmışdır.

Hər iki abidə böyük imperiyaların öz sərhədlərini qorumaq üçün hərbi-mühəndis düşüncəsinin zirvə nöqtəsini təşkil edir.

Bu iki abidənin müqayisəsində ən maraqlı məqamlardan biri onların memarlıq texnologiyalarındakı bənzərliklərdir:

1. Topoqrafik adaptasiya: Çin səddi dağ silsilələrinin relyefini təkrar etdiyi kimi, Gilgilçay səddi də Böyük Qafqazın ətəklərindəki sıldırımlı təbii maneələrdən, dərin dərələrdən və çay yataqlarından maksimum səviyyədə istifadə edərək inşa olunmuşdur. Mühəndislər hər iki yerdə təbiətin özünü müdafiə səddinə çevirməyi bacarmışlar.
2. Siqnal və rabitə sistemi: Həm Çin səddi boyunca yerləşən minlərlə qüllə, həm də Gilgilçay səddinin tərkib hissəsi olan qalaçalar düşmənin yaxınlaşdığı barədə mərkəzə xəbər vermək üçün tonqal və işarə sistemindən istifadə edirdilər. Bu, qədim dövrün "teleqraf" sistemidir.
3. Tikinti materialları: Hər iki abidənin inşasında yerli xammaldan geniş istifadə olunmuşdur. Dağlıq ərazilərdə daş bloklar quru və ya əhəng məhlulu ilə hörülmüş, düzənlik hissələrdə isə bişmiş kərpiclərdən istifadə edilmişdir. Məhz bu möhkəm materiallar əsrlərin sərt iqlim şəraitinə baxmayaraq abidələrin bugünümüzə qədər gəlib çatmasını təmin etmişdir.

Oxşarlıqlarla yanaşı, bu iki istehkam sistemi arasında coğrafi tarixi və   miqyas baxımından əsaslı fərqlərdə mövcuddur:

• Miqyas və uzunluq fərqi: Çin səddi minlərlə kilometr uzanan qitə miqyaslı meqa-layihədir. Gilgilçay səddi isə təqribən 50 kilometrdən artıq uzunluğa malikdir. Lakin Gilgilçay səddi Qafqazın dar coğrafi dəhlizində – dağlar ilə Xəzər dənizi arasındakı keçilməz "darvazanı" bağladığı üçün strateji əhəmiyyətinə görə uzunluğundan qat-qat böyük funksiya yerinə yetirmişdir.
• İnşaat xronologiyası: Çin səddi minilliklər ərzində müxtəlif sülalələr tərəfindən tikilmiş, dağıdılmış və yenidən qurulmuşdur. Gilgilçay səddi isə əsasən Sasani hökmdarlarının (məsələn, I Xosrov Anuşirəvan dövrü) hərbi planı əsasında nisbətən qısa tarixi dövr ərzində vahid memarlıq konsepsiyası ilə inşa edilmişdir.
• Coğrafi ekosistem: Çin səddi səhralardan, yaylalardan və şaxtalı dağlardan keçərək nəhəng bir coğrafiyanı əhatə edir. Gilgilçay səddi isə Qafqazın meşəlik dağətəyi zonalarından başlayaraq Xəzər dənizinə qədər dikinə enən, subtropik və mülayim iqlim qurşağının qovşağında yerləşən kompakt, lakin keçilməz səddir.

Gilgilçay səddindən bəhs edərkən onun tacı olan və “Çıraqqala-Şabran” Dövlət Tarix-Mədəniyyət  Qoruğunun ərazisinə daxil olan Çıraqqala abidəsini xüsusi vurğulamaq lazımdır.

Çin səddinin ən hündür nöqtələrində yerləşən nəhəng müşahidə qüllələri hansı strateji funksiyanı daşıyırdısa, Çıraqqala da məhz həmin funksiyanı yerinə yetirmişdir. Sıldırım qayalar üzərində, dəniz səviyyəsindən xeyli hündürlükdə ucaldılmış bu qala bütün Xəzəryanı sahilyanı yollara, həmçinin Gilgilçay səddinə nəzarət edən baş qərargah rolunu oynamışdır. Buradan verilən bir işarə bütün sədd boyunca hərbi birləşmələri dərhal döyüş hazırlığına gətirirdi. Bu mənada Çıraqqala təkcə bir hərbi istehkam deyil, həm də Azərbaycanın qədim hərbi-mühəndislik tacının zirvəsidir.

Çin səddi Şərqin qədim imperiya qüdrətinin və əzəmətinin qlobal simvoludursa, Gilgilçay səddi və Çıraqqala  Azərbaycanın Qafqaz  regionunda oynadığı geostrateji rolun, xalqımızın minilliklərə söykənən dövlətçilik və memarlıq mədəniyyətinin canlı sübutudur.

Bu abidələri öyrənmək, qorumaq və beynəlxalq miqyasda təbliğ etmək təkcə elmi qurumların deyil, hər bir azərbaycanlının mənəvi borcudur. Çünki daşlara yazılmış bu tarix bizə keçmişimizi olduğu kimi çatdırmaqla yanaşı, gələcəyə daha inamla baxmağımız üçün güclü təməl bəxş edir.

Səmra Hacıyeva

“Çıraqqala-Şabran” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun böyük elmi işçisi